Hành vi vai trò (kỳ 1)

Hành vi của các vai trò khác nhau trong một gia đình phụ thuộc chất (kỳ 1)

Gia đình phụ thuộc chất (chemically dependent family) đã được miêu tả như là một hệ thống xã hội đóng kín. Gia đình có xu hướng cách ly bản thân nó, đường biên (boundary) của nó cứng nhắc và không cho phép tác động bên ngoài xâm nhập. Kiểu hệ thống đóng, cứng nhắc này nuôi dưỡng cho những căng thẳng. Sự căng thẳng được xoay sở, một phần nào đó, bởi mỗi thành viên trong gia đình nhận một vai trò đặc trưng, dự đoán được. Những vai trò phục vụ cho việc làm trệch đi sự chú ý khỏi người nghiện chất/rượu, hoặc giảm căng thẳng gia đình nói chung. Nhà trị liệu (NTL) gia đình đã tạo ra một sự đa dạng của những giản đồ (schemes) cho việc phân loại những kiểu hành vi vai trò trong gia đình phụ thuộc chất. Nói chung, chúng được tạo ra từ những trải nghiệm lâm sàng của NTL, không phải từ những nghiên cứu thực nghiệm. Vì thế, những nhà nghiên cứu (vd Sher, 1997) thường đặt câu hỏi về tính giá trị (validity) của những giản đồ phân loại và những quyền được tạo ra của những phân loại này. Tuy nhiên, giản đồ vai trò gia đình thường xuyên được tin cậy trong những thiết lập làm việc lâm sàng và nhà thực hành nghiện nên có sự hiểu biết về những khái niệm này. Những bàn luận dưới đây thể hiện một trong những giản đồ phân loại phổ biến. Những vai trong giản đồ này là (1) người phụ thuộc chất (substance-dependent person), (2) người trao quyền thủ lãnh (chief enabler), (3) anh hùng gia đình (family hero), (4) con dê tế thần (scapegoat), (5) đứa trẻ bị mất (lost child), và (6) linh vật (mascot).

            Trong giản đồ này, gia đình được cho là gia đình hạt nhân, với 2 cha mẹ và 4 đứa con hoặc hơn. Cũng vậy, vì một trong cha mẹ được định là phụ thuộc chất, giản đồ nhấn mạnh đến vai trò thích nghi của những đứa trẻ trong gia đình. Xa hơn, chúng ta nên chú ý rằng mặc dù một vài gia đình phụ thuộc chất có những thành viên người rõ ràng nằm ở một vai trò đặc trưng, những gia đình khác có những thành viên mà tồn tại những đặc điểm của hơn một vai trò, được điều chỉnh qua thời gian; và trong cuộc sống của một vài gia đình, những vai trò đặc trưng không bao giờ tồn tại. Vì thế, những vai trò chắc chắn quá sạch sẽ (neat) cho hầu hết những gia đình phụ thuộc chất. Tuy vậy, để thuận lợi cho việc bàn luận, mỗi vai trò được thể hiện theo những dạng nguyên mẫu.

Người phụ thuộc chất (The Chemically Dependent Person)

            Trong quan điểm hệ thống gia đình, thành viên phụ thuộc chất không phải là bệnh mà đang đóng một vai trò, đó là vai trò hành xử một cách thiếu trách nhiệm. Vai trò này có một chức năng cân bằng nội môi (homeostatic). Điển hình, nó phục vụ cho việc đè nén xung đột hôn nhân cơ bản đi xa hơn, hoặc để kéo sự chú ý khỏi những vấn đề gia đình có tính đe dọa cao hơn.

            Một góc độ quan trọng của vai trò phụ thuộc chất là sự tách rời cảm xúc khỏi người hôn phối và con cái. Một hệ quả của sự xa cách này là sự bỏ rơi quyền lực cha mẹ. Quyền lực thường nằm trong tay người hôn phối không phụ thuộc (nondependent spouse) và đứa con lớn. “Tình yêu đầu tiên” của người nghiện rượu/chất trở thành chai rượu hoặc chất gây nghiện. Qua thời gian, sự quản lý bản thân của người nghiện trở thành hoạt động trung tâm trong đời sống của người đó, đời sống gia đình bị giảm bớt tầm quan trọng.

Người trao quyền thủ lãnh (The Chief Enabler )

            Vai trò thứ hai thường được gọi là “người trao quyền thủ lãnh,” hoặc đơn giản là “người trao quyền.” Thường xuyên, số lượng người trao quyền tồn tại đông đảo trong gia đình; tuy vậy, người trao quyền thủ lãnh thường là người hôn phối không phụ thuộc. Trao quyền là một hành vi mà người thực hiện đã hỗ trợ không có chủ tâm đến tiến trình nghiện bằng cách giúp người nghiện/chất tránh những hậu quả tự nhiên của hành vi vô trách nhiệm. Hầu hết người nghiện có ít nhất một người trao quyền trong đời sống của họ, và nhiều trường hợp là 3, 4, hoặc nhiều hơn để giữ họ tiếp tục.

            Từ quan điểm hệ thống gia đình, người trao quyền giảm căng thằng trong gia đình (vd giữ thăng bằng cho gia đình) bằng việc bôi trơn mọi thứ - đó là, làm cho mọi thứ trở nên đúng. Người trao quyền thường đối mặt với thế lưỡng phân: Nếu cô/anh ấy (thường xuyên hơn là cô ấy) không bảo lãnh cho người nghiện khỏi một tình huống tệ, thỉnh thoảng nguy hiểm (vd ông chồng say xỉn một mình tại quán bar), người nghiện có thể làm hại nghiêm trọng đến bản thân và người khác. Một lần người vợ của người nghiện nói với tôi rằng cô ấy biết cô ấy đang trao quyền cho chồng bằng cách đón ông từ khoảng đất đầy tuyết nhưng cô ấy không có lựa chọn, nếu không ông ấy sẽ đóng băng mà chết.

            Trong nhiều trường hợp, người trao quyền không nhận thức rằng hành vi trao quyền góp phần vào tiến trình của việc nghiện rượu hoặc nghiện chất. Người trao quyền tin rằng họ đơn giản đang giúp đỡ và giữ gia đình họ ở lại với nhau. Mặc dù có ý định tốt, nỗ lực của họ thường có những hệ quả hủy hoại dài hạn cho người hôn phối phụ thuộc chất (chemically dependent spouses) (Deutsch, 1982).